www.conag.org
baslikk

H O M E

AMACIMIZ
Kısa Filmler
Resimler
Türküler
Haberler
Tarihce
Yöremiz
Inanç
Gelenekler
Yemekler
Masallar
Ulaşım
Dernek
Şiirler
Taziye
Düğünler
Makaleler
Ziyaretci Sayfası
Linkler
Downloads
Kontak (e-mail)


Osmanlı kaynaklarında yöremizin tarihi
Mehmet Akbal


 


Sitemizde yayınlanan yazılarda bölgenin tarihi ile ilgili bir takım ipuçları yakalamıştık. Bugün var olmayan Goçag diye bir nahiyenin asırlar boyu yöre köylerinin merkezi olduğuna değinmiştik.Osmanlı tarihi belgelerinde Goçag değil, ama Göcek diye bir nahiyenin kayıtlarına ulaştık. Bu kayıtlara bakıldığında bu nahiyenin tam olarak nerde olduğu ortaya çıkmıyor. Fakat kaynaklar Göçek’in Cönek ile Yayladere arasındaki bir yerde olduğunu belirtiyor. Osmanlı haritalarında Göcek nahiye olarak değil, yörenin ismi olarak yazılmış. O dönemde hangi yerleşim birimimin Göcek nahiye merkezi olduğu belirtilmemiş.Göcek belki de Osmanlılar Kiğı sancağını daha ele

 

geçirmeden var olan daha da eski bir yerleşim alanı idi.


Go çag veya Göcek nerede idi?
Yıllar önce yörenin en büyük yerleşim biriminin Xelan mezrasının altında Conag, Hasköy ve Yayladere arasındaki bölgede olduğunu duymuştum. Ayrıca yörenin en büyük kilisesinin burada olduğunu anlatırlardı. Bugün sözü edilen yerde görünürde herhangi bir kalıntı yok. Bunun nedeninin de bir heyelan olduğu ve bu heyelan ile birlikte yerleşim biriminin yok olduğu şeklindedir. Bunun hangi tarihte olduğunu bilmiyoruz.

 
 

 

 Eski kuşakların Goçag (Göcek) dedikleri yerin tarihi ile ilgili daha somut belgeler Osmanlı arşivlerinde mevcuttur. Göçek nahiyesi Osmanlı İmparatorluğu daha Kiğı’yı (1514 Çaldıran savaşı) ele geçirmeden varmış. Göcek kelimesinin Gocag tan geldiğini düşünüyorum. Gocag Ermenicede ‘düğme’ anlamına geliyor. Yörede bazı köy isimlerindeki ag  eki Ermeniceden gelmedir. (Hag, Akrag, Conag)
“Türkiyat” konusunda araştırmalar yapan Yunus Koç Kiğı ile ilgili araştırmasında şöyle yazıyor; ’’ Kiğı nahiyesini idari ölçü ve yerleşim üniteleri bakımından Göcek ve Göneli (Sancak ilçesi ile Perisuyu arasında kalan bölge) nahiyeleri takip eder. Bunlardan Göcek hem yerleşim açısından hem de idari yapıdaki önemi bakımından dikkat çekicidir: 924/1518 tarihli TT 64'te bulunan ve A. Akgündüz tarafından neşredilen kanunnamede Göcek nahiyesinin özellikle zikredildiğini görüyoruz. Bu durum, daha Kiğı bölgesi fethedilmeden önce Göcek bölgesinin bir nahiye olarak teşekkül etmiş olduğunu göstermektedir. Bunun bir yansıması olarak Göcek nahiyesi, 1530 muhasebe icmal defterine intikal eden verilere göre nüfus itibariyle en yoğun nahiyeyi oluşturmaktadır.” Dr.Yunus KOÇ


 

Kiğı'da eski bir Ermeni hamamı
 

Conag'ın arkasından Mırunun görünümü
 

1500 lü yıllarda Göcek’e bağlı köy sayısı Kiğı ilçesinden daha fazla imiş. Göcek’in akıbeti hakkında anlatılan heyelan ile ilgili bu belgelerde herhangi bir bilgi söz konusu değildir. „Göcek’in köyleri Perisuyu'nun kuzey-batısında eski Cönek nahiyesi civarında yer alır.“ Dr.Yunus Koc Bugünkü Conag’ın da o zamanların Göcek’i (Gocag) olmadığı kesin. Belgelerde Conagın o dönemde mezra statüsünde olduğu söylenmektedir. Conag ziyaretinin bugün bulunduğu yerde bir Ermeni Vankının kalıntıları mevcuttur. Belgelerde adı geçen Conag mezrasının bir Ermeni mezrası olduğunu düşünüyorum. Bugünkü Conag’ın kuruluş tarihi tam olarak bilinmemesine rağmen bugün Conagda yaşayanların yaklaşık olarak 10 kuşaklık tarihi vardır. 200 – 250 yıl kadar önce Usxan diye birinin Gocag dan müsaade alarak gelip buraya yerleştiği yaşlılarca anlatılır. Hızla gelişen Conag (Cönek) Göcek tarihe karıştıktan sonra nahiye statüsüne kavuşuyor.
Fakat Conag’ın ne zaman nahiye olduğunu bilmiyoruz. Bu ve benzeri birçok nokta hala araştırılması gereken konulardandır. Cönek/Conag 1936 yılına kadar nahiye merkezi idi. Bu tarihten sonra Holhol/Yayladere nahiye olmuştur.

 

Xelanın altından Tari Sılbus
 

Kiğıda bir Ermeni kilisesinin kalıntısı
 


Göcek Kiğı Sancağının en geniş ve coğrafi olarak en dağınık nahiyesidir. Bünyesindeki aşiretlerin bir kısmı Dersimin Nazimiye ilçesinin doğusuna kadar, bir kısmı da Mazgirt'in doğusuna, güneyde Muxundu deresi ve civarına kadar uzanan bir bölgeye kadar yayılır.

1530 tarihli Muhasebe İcmali'ne göre Göcek de aşiretlerin durumu:

Göcek 8 Köyünde Şâdilü (Şadyan) aşiretine mensup 394 hane bulunmaktadır.
7 köyünde Ebu Tâliblü aşiretine mensup 259 hanenin varlığından söz edilmektedir
Göcek de 6 köyünde Okcılu aşiretine mensup 197 hanenin olduğu şeklinde kayıt var.
Bir başka aşiret ise Rükneddin aşiretidir. Göcekin 2 köyünde bu aşirete mensup 61 hanenin varlığından bahsediliyor.

KAYNAK: TD 359; Defter-i İcmal-i Liva-i Kiğı, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
Kuyud-ı Kadime Arşivi, Ankara.

Belgelerin Osmanlı - Türk kaynaklı olması ve Türk bilim adamlarınca yorumlanması nedeniyle tümüyle objektif olmadıklarını düşünebiliriz. Çünkü bu konuda taraf olmaları söz konusudur. Bu Belgelerde Müslüman veya gayri Müslim tabirleri kullanılmış. Gayri Müslimlerden Ermeni anlamamız gerekir diyor. Ancak Yunus Koç “Türkiyat” i araştıran bir uzman olduğu için, onun bölge halkının su an yüzde 95 ni oluşturan Kürtlerin varlığından söz etmeyip, onları Türk olarak görmesi anlaşılırdır. Çünkü resmi ideolojiye göre Kürtler yoktur.

Göcek’de Müslümanlar ve Gayrimüslimler:

Adı geçen kaynaklar 1500 lü yıllarda Kığının Göcek’in nahiyesinin; Anzivik/Günlük, Akrag/ Yolgüden, Yukari Harik (Xajik)/Yukari Doluca/ Aşagi Harik / Aşagi Doluca, Hergep/Bilekkaya, Holhol / Yayladere, Taru/Yavuztaş köylerini Ermeni köyleri olarak tanımlamaktadır.
Hasköy, Herdif, Hubek/Akçadamlar, Murun/Batıayaz, köylerini ise Ermenilerin ve Müslümanların karışık olarak yaşadığı köyler olarak belirtmektedir.


 

Conag da ziyaret taşı
 

Kiğıda bir bahçe duvarına yerleştirilen eski bir kilise taşı
 


Cönek’in (Conag) adı belgelerde mezra statüsünde ve din bölümü bilinmez şeklinde işaretlenmiş. Sözü geçen kaynaklar Vank, Kilise adı ile anılan birçok Ermenice isimli köyün Ermeni köyü olup olmadığını belirtmemişler. Dolaysı ile bu bilgilerin doğruluğunu tam olarak tasdik etmek mümkün değildir. Fakat tarihin izlerinin yok edilmek istendiği ülkemizde bu Osmanlı belgeleri inkârcı politikalara karşı örnek belgelerdir.
Yüzyıllar boyu Kürtlere komşu olan Ermenilerin yok olması bölgedeki zengin kültürel dokuyu derinden etkilemiştir. Zanaatkârlığı, ticareti, taş isçiliğini bölgede yayanlar genellikle Ermeni kökenlilerdir. Onların yok olması ile bölge bu bakımdan fakirleşmiştir.

KİĞI İlçesinin Genel nüfusu:
Bu Osmanlı belgelerine göre 1553 yılında Kiğı sancağında
2833 Hıristiyan Ermeni (yüzde 43.35)
3681 Müslüman (yüzde 56.65) yaşamakta idi.

Kiğı Merkezin nüfusu:
Ancak aynı Osmanlı belgelerine göre Kiğı merkez de Ermeni çoğunluğu yaşadığı ortaya çıkmaktadır. Kiğı merkezinin üç mahallesinden ikisi Habeş ve Varteriş Ermeni mahalleleridir.
Sözü edilen bu iki mahallede yaşayan Ermeni sayısı
1709 kişidir. (yüzde 73)
O dönemde Kığı merkezde yaşayan Müslüman sayısı ise
584 kişidir. (yüzde 27)

TD 126; Defter-i Mufassal-ı Liva-i Kiğı, (Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyud-ı Kadime Arşivi, Ankara) kayıtlarına göre XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Göcek Nahiyesinde İskân ve Toplumsal Yapı:


 

YER ADI

KÖY/
MEZRA

MÜSLIM /
GAYRİMÜSLİM

TESBİT EDİLEN YER ADI/
BUGÜNKÜ ADI

Ağ Dağ

KY

M

Ağdat/Yayalabağ

Anzivik

KY

GM

Anzivik/Günlük

Asenis*

KY

M

Haşniş

Azminik

KY

M

?

Ballıca

KY

M

Baluca/Ballıca

Cancirik

KY

M

Cancirik/Dallıbahçe

Canik

KY

M

Canik

Davlu

KY

M

Develi

Ekrek

KY

GM

Ekrek/Yolgüden

Gül Ahmed

KY

M

?

Haftariç-i Süfla

KY

M

Haftariç?

Haftariç-i 'Ulya

KY

M

Haftariç/Güneşlik

Harik

KY

GM

Yk.Harik/Yk.Doluca/Aş.Hari/Aş.Doluca

Haskend

KY

K**

Hasköy

Herdif

KY

K**

Herdif/Akpekmez

Hergeb

KY

GM

Hergep/Bilekkaya

Holhol

KY

GM

Holhol/Cönek/Yayladere

Hubenik

KY

K**

Hubek/Akçadamlar

Kakvin

* KY

M

Kakvin

Kartin

KY

M

Kartan

Kiliselü

KY

M

Kilise

Kuyucak

KY

M

Kucak?/Okçiyan/Bozçatı

Mir Hüseyin

KY

M

Gülhüseyin

Mirun

KY

K

Murun/Batıayaz

Muğbid

KY

M

Muğbet/Özlüce

Muhundu

KY

M

Muhundu

Mübarek Şeh

KY

M

?

Pac

KY

M

Paç/Akkuş

Sitar-ı Ulya ve Süfla*

KY

M

Seteri/Dalbasan

Şeyh Kendi

KY

M

Şeyhhan/Korlu

Şilk

KY

M

Silk

Şimsar Bar

KY

M

?

Şöbek

KY

M

Şobek

Taru

KY

GM

Taru/Yavuztaş

Vank

KY

M

Vank ?

Zimtik-i Güney

KY

M

Zintek/Çayağazı

Ağvartan

MZ

-

?

Akcik

MZ

-

?

An Kiğı

MZ

-

?

Armagaç

MZ

-

?

Berksür

MZ

-

Pergesur/Kalkanlı

Civarik

MZ

-

Civarik/Sarıyayla

 

 

 

 

Çirçirik

MZ

-

Çirik

Çönek

MZ

-

Çönek/Sarıtosun

Çuka

MZ

-

?

Danrik

MZ

-

Danzik

Derde derman

MZ

-

?

Gelhas

MZ

-

Kelhas Dağı?

Haçik

MZ

-

?

Harabi

MZ

-

Harabi

Harsenk

MZ

-

Harsek

Hatun

MZ

-

Hatun

Hayruri-i Ulya ve
Süfla

MZ

-

?

Kal'acık

MZ

-

?

Karuk

MZ

-

?

Keçgun

MZ

-

?

Kızıl Viran

MZ

-

?

Kiref/Kervoz?

MZ

-

?

Koca Pınar

MZ

-

?

Kozluca

MZ

-

Koruca mz

Könger Oğlu

MZ

-

?

Kudurmuş Kurd

MZ

-

?

Mağara

MZ

-

?

Melkeş

MZ

-

?

Melkiş Mirvank

MZ

-

?

Orük

MZ

-

Orik/Arik

Ömer Meşhedi

MZ

-

?

Panbuk

MZ

-

Pamaluk/Pamuklu

Sorhum

MZ

-

*

Şehreban

MZ

-

?

Teneke Dere

MZ

-

?

Tut

MZ

-

?

Vank

MZ

-

?

Vank

MZ

-

?

Vank

MZ

-

?

Vank

MZ

-

Vank mah.

Yağyemez

MZ

.

*

 
 


Kaynak:
“XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Kiğı Sancağı’nda İskân ve Toplumsal Yapı“ Doç. Dr. Yunus KOÇ, Hacettepe Üniversitesi - Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Enstitü Müdür Yardımcısı

Kaynağın tümünü okumak için tıklayınız
fhttp://www.turkiyat.selcuk.edu.tr/pdfdergi/s16/koc.pdf

created by conag team
Kurdî   TürkçeEnglishDeutschDeutschTürkçeEnglishKurdî